انواع غلات و کنجاله ها / خصوصیات پلت پذیری/ بایندر ها
اجزای اصلی خوراک دام و شناخت کافی آن یکی از مواردی است که متخصصان حوزه تغذیه دام و طیور باید به آن اشراف کافی داشته باشند. اجزای خوراکی از فاکتورهای مهم بر کیفیت پلت هستند. گندم، جو و کنجاله کانولا به دلیل خاصیت چسبندگی، با ایجاد پیوندهای فیزیکی و شیمیایی در حین فرآوری، در بهبود کیفیت پلت نقش بسزایی دارند. بسیاری از متخصصین کیفیت پلت را کلیدی برای کارایی و عملکرد دام و طیور میدانند. در مطلب زیر به طور مشخص به این مورد پرداخته ایم که توصیه میکنیم پیش از مطالعه این بخش از طریق لینک زیر دریافت نمائید.
در این مطلب به بررسی اجزای اصلی خوراک دام و طیور پرداخته ایم و تاثیر آنها را در فرایند پلت کردن بررسی کرده ایم.
اگر در جیره ای که بر پایه گندم و کانولا فرموله شده، مقدار زیادی ذرت و کنجاله سویا وجود داشته باشد، کاهش اتصال بین اجزای خوراک دور از انتظار نیست.
اغلب جیره های پرندگان گوشتی، بر اساس حداقل قیمت فرموله می شوند و معمولاً به تاثیر اجزای خوراکی در پلت پذیری توجهی نمی شود. بدین منظور تکنیک های مدیریتی برای بهبود کیفیت پلت، راهکارهایی را پیشنهاد می کند. در خوراک های حاوی درصد بالای غلات، توجه به اندازه اجزای خوراکی، کاندیشنینگ مش، عملکرد دای و مقدار چربی اهیمت دارد.
اجزای خاصی در خوراک، مقاومت پلت را افزایش می دهند در حالیکه بعضی از مواد خوراکی موجب کاهش شاخص مقاومت پلت (PDI ) شده و نرمی در پلت را بالا می برند. تحقیقات مختلف نشان دادند، فرمولاسیون درست و انتخاب اجزای خوراکی مناسب، ۴۰ درصد کیفیت پلت را کنترل می کند. تعیین میزان اثرگذاری مواد بر پلت هایی که دارای تنوع زیادی از مواد مختلف هستند براحتی امکان پذیر نیست. حتی در مواد خوراکی که از منابع مختلف تهیه شدند نیز تنوع قابل توجهی وجود دارد.
بررسی ذرت بعنوان یکی از اجزای اصلی خوراک دام و طیور:
ذرت از غلات مهم در تغذیه دام و طیور است. در اغلب دانه های غلات ذرت بعنوان منبع انرژی و کربوهیدارت شناخته شده است. بیشتر نشاسته در اندوسپرم دانه وجود دارد و ۷۰ تا ۷۲ درصد هسته را تشکیل می دهد. با توجه به واریته گیاه نوع نشاسته ممکن است سفت یا نرم باشد. نشاسته در ذرت معمولی برای خوراک استفاده می شود تقریباً ۷۴ درصد آمیلوپکتین (گلوکز شاخه دار ) و ۲۶ درصد آمیلوز دارد(گلوکز بلند زنجیر) دارد. گرانول های نشاسته برای هضم آنزیمی توسط آمیلاز و آمیلوگلوکوسیدازها قابل دسترس می باشند.
جدول – ترکیبات شیمیایی محصولات ذرت
محصول |
پروتئین (درصد) |
چربی (درصد) |
خاکستر (درصد) |
فیبر خام (درصد) |
دیواره سلولی (NDF ) (درصد) |
کربوهیدارت (درصد) |
دانه ذرت |
۱۰ |
۴.۳ |
۱.۵ |
۲.۹ |
۹ |
۷۱.۷ |
خوراک هومنی |
۱۱.۵ |
۷.۷ |
۱.۳ |
۷/۶ |
۵۵ |
۷۸.۲ |
پودر گلوتن |
۴۷ |
۲.۴ |
۳.۴ |
۴.۸ |
۱۴ |
۱۹.۵ |
خوراک گلوتن |
۲۵.۶ |
۲.۴ |
۷.۲ |
۹.۷ |
۴۱ |
۴۸.۷ |
پودر گیاهک ذرت |
۲۲.۳ |
۴.۱ |
۴.۲ |
۱۳.۱ |
– |
۴۹.۶ |
مقدار پروتئین ذرت معمولاً پایین و حدود ۸ تا ۱۰ درصد است. چون بیشترین ترکیب جیره از ذرت تشکیل شده مقادیر قابل توجه پروتئین جیره از ذرت ناشی می شود. مقدار لیزین در ذرت کم است، ۰.۲۵ درصد در مقابل ۰.۴۰ درصد در یولاف و جو، ۰.۶ درصد در گندم آسیاب شده و ۳.۱ درصد در کنجاله سویا. اغلب ذرت مورد استفاده در صنعت خوراک درجه ۲ و گاهی اوقات درجه ۳ است. در انتخاب ذرت، استانداردهای زیر را در نظر داشته باشید :
آزمون وزن: ۶۴.۳ (کیلوگرم/۱۰۰ لیتر ) ( درجه ۱ : ۷۲ کیلوگرم/۱۰۰ لیتر می باشد)
حداکثر مواد خارجی: ۴ درصد
حداکثر غلات شکسته: ۱۰ درصد
حداکثر رطوبت: ۱۵.۵ درصد
رنگ: زرد روشن تا طلایی
بو: نباید بو کپک زدگی یا ترش وجود داشته باشد.
اگر غلات برای مدت های طولانی نگهداری شوند، فاکتورهای کیفی با توجه به شرایط انبار و شرایط نامناسب و ضعیف انبارداری تغییر می کند. باید به مسئله رطوبت و دما توجه خاصی شود.
ذرت معمولاً با رطوبت ۲۲ تا ۲۸ درصد برداشت می شود تا بیشترین راندمان و کمترین مقدار غلات شکسته ایجاد شود. برای انبار کردن ذرت باید خشک شود، اگر خشک کردن در دمای بیشتر از ۶۰ درجه سانتیگراد انجام شود، دانه شکسته شده یا آسیب می بیند و شرایط برای هجوم حشرات و میکروب ها مناسب خواهد بود.
بررسی گندم بعنوان یکی از اجزای اصلی خوراک دام و طیور:
انواع آن شامل دانه درشت گندم، ذرات ریز دانه گندم، گندم های ریز، گیاهک گندم، آرد گندم و به همراه بعضی از مواد زاید است. این محصول در فرآوری معمول کارخانجات بدست آمده و حاوی حداکثر ۹/۵ درصد فیبر خام است.
در زمان تهیه آرد گندم، لایه های خارجی هسته گرفته شده و کیفیت خوبی در آرد ایجاد می شود. هر چه خلوص بیشتر شود حجم محصول کمتر می گردد.
گندم های سخت معمولاً در مناطقی با دمای متوسط، کم باران رشد کرده، اندازه دانه کوچک اما گلوتن نسبتاً زیادی دارند در حالیکه گندم نرم در آب و هوایی معتدل، پر باران رشد کرده و هسته های بزرگتری دارند. پروتئین گندم های سخت معمولاً بیشتر
است. گندم های زمستانه در پاییز و گندم های بهاره، در بهار کشت می شوند. نتایج واریته ها شامل گندم قرمز سخت بهاره، گندم قرمز سخت زمستانه و گندم سفید نرم بهاره است.
ترکیبات تغذیه ای دانه گندم با توجه به نوع واریته و محل کشت مختلف است بخصوص از نظر مقدارپروتئین. پروتئین گندم قرمز سخت زمستانه از ۱۳ درصد تا ۱۵ درصد و گندم زمستانه سفید نرم ۱۰ تا ۱۲ درصد است. اندوسپرم تقریباً ۸۳ درصد هسته را تشکیل داده و حدود ۷۳ درصد پروتئین تام دارد. گیاهک ۳ درصد باقی مانده هسته و ۸ درصد پروتئین تام را تشکیل می دهد. ویتامین در دانه بیشترین جذابیت محصولات فرعی در خوراک حاوی پروتئین بالا را دارد.
جدول- ترکیبات شیمیایی گندم و محصولات فرعی آن
محصول |
گندم (درصد) |
پروتئین (درصد) |
چربی (درصد) |
خاکستر (درصد) |
فیبر خام (درصد) |
دیواره سلولی (درصد) |
نشاسته (درصد) |
کل قند ها (درصد) |
گندم |
۱۰۰ |
۱۵.۳ |
۱.۹ |
۱.۸ |
۲.۹ |
۱۴ |
۵۳ |
۲.۶ |
سبوس |
۱۶.۴ |
۱۶.۷ |
۴.۶ |
۶.۵ |
۱۱.۳ |
۵۱ |
۱۱.۷ |
۵.۵ |
گندم نیمه |
۸.۴ |
۱۸.۵ |
۵.۲ |
۵ |
۸.۲ |
۳۷ |
۱۹.۳ |
۶.۷ |
آسیاب شده |
– |
۱۵.۶ |
۴.۱ |
۵.۱ |
۹.۱ |
– |
۱۶.۹ |
۵.۹ |
رطوبت یکی از مواد قابل بررسی مهم در حفظ کیفیت محصولات فرعی گندم است. برای بهبود راندمان آسیاب گندم بهتر است دانه ها ۱۷ تا ۱۹ درصد رطوبت داشته باشند. غالباً محصولات فرعی با رطوبت بالا انبار می شوند و اگر بدرستی مدیریت نشود با تولید حرارت بالا بسرعت ترش شده و کپک می زند. برخی از کارخانجات، گندم های نیمه و آسیاب شده را پلت کرده و بدین ترتیب به مقاومت محصولات فرعی و بهبود انبارداری، حمل و نقل وجابجایی کمک می کنند.
معمولاً برای مشخص شدن ترش شدگی یا کپک زدگی از حس بویایی و چشایی کمک می گیریم اما در کارخانجات معتبر، برنامه های کنترل کیفیت (QS ) است که تعیین کننده خصوصیات اجزای خوراکی در زمان فروش و بررسی اجزای خوراکی ورودی می باشد.
گندم ارزش قابل توجهی در بالا بردن کیفیت پلت دارد. حضور گندم در جیره توانسته به طور قابل توجهی مقاومت پلت را بهبود دهد. در موارد زیادی اثر گندم بر کیفیت پلت توسط تست های آزمایشگاهی و آزمون های متداول در کارخانجات مورد ارزیابی قرار گرفته است. عمدتاً در کاخانجات خوراک از گندم نیمه استفاده می شود. این مواد موجب بالارفتن کیفیت پلت می شود اما بنظر نمی رسد در زمان حرارت بخار کاندیشنینگ اثر خوبی نشان دهد. پلت های کنسانتره گاوهای شیری حاوی ۴۰ درصد گندم نیمه، می توانند در ۵۰ یا ۷۰ درجه سانتیگراد و بدون اختلاف در مقاومت پلت فرآوری شوند.
بررسی کنجاله سویا بعنوان یکی از اجزای اصلی خوراک دام و طیور:
کنجاله سویا محصول فرعی صنعت فرآوری روغن سویا است و بعنوان منبع پروتئینی مهم در خوراک حیوانات محسوب می شود. غالباً دو نوع محصول تولید می شود، کنجاله سویای عصاره گیری شده باحلال با پروتئین ۴۴ درصد و کنجاله سویای پوسته گیری شده و عصاره گیری با حلال با پروتئین ۴۸ درصد.
اختلاف در میزان پروتئین بدلیل افزودن پوسته به کنجاله بعد از عصاره گیری با حلال می باشد. کنجاله سویای پوسته گیری و عصاره گیری شده در تغذیه تمام گونه های حیوانات و طیور استفاده می شود. به هر حال استفاده برای حیوانات مانند نشخوارکنندگان بالغ بهتر است، زیرا آنها قادر به هضم غلظت های بالایی از فیبر هستند.
مراحل فرآوری استخراج روغن از دانه و تولید کنجاله سویا در زیر اشاره شده است:
- دانه های خام تمیز و خشک شده و پوسته آنها جدا می گردد.
- دانه ها از غلطک های خردکن عبور داده شده و به مدت ۱۰ دقیقه در حرارت ۷۳.۸ تا ۷۹.۴ درجه سانتیگراد قرار می گیرند.
- سپس دانه ها ورقه ای شده و از مسیر عصاره گیری عبور داده می شوند. از حلال هایی مانند هگزان یا سایر هیدروکربنها برای عصاره گیری روغن از ورقه ها استفاده می شود. سطح روغن به کمتر از ۱ درصد و دما به ۴۳ درجه سانتیگراد می رسد.
- ورقه های عصاره گیری شده به مدت ۱۰ دقیقه در دمای ۹۷.۷ درجه سانتیگراد خشک می شوند و در دمای ۱۰۴.۴ درجه به مدت ۹۰ دقیقه برشته شده و بصورت کنجاله، آسیاب می شوند. این کنجاله ها معمولاً حاوی ۴۸ تا ۵۰ درصد پروتئین هستند. سپس پوسته ها اضافه شده و کنجاله هایی با ۴۴ درصد پروتئین تولید می شود.
خصوصیات فیزیکی کنجاله سویا مرغوب:
رنگ : برنزه روشن تا قهوه ای روشن
بو : تازه، بدون ترش شدگی، کپک زدگی یا سوختگی.
مزه : ملایم، شیرین و عاری از هرگونه طعم خام یا سوختگی
بافت : یکنواخت، روان بدون ذرات درشت یا نرمی زیاد
دانسیته : ۵۷۶.۶ تا ۶۴۰.۷ کیلوگرم در مترمکعب
رطوبت : داشتن ۱۲ درصد رطوبت یا کمتر جریان پذیری را بهبود می دهد و آلودگی مایکوتوکسین ها را کاهش می دهد.
محصول پایانی نباید بیشتر از ۳.۵ درصد فیبر خام داشته باشد .
فاکتورهای ضد تغذیه ای، مهارکننده های آنزیم های گوارشی (پروتئاز) هستند. هماگلوتونین سویا و مهار کننده تریپسین بیشترین اهمیت را برای تولید کننده دارد.
هدف از فرآوری حرارتی کاهش مهارکننده ها در سطوح قابل قبول است نه اینکه بطورکامل تخریب شوند. اگر کنجاله سویا برای کاهش اثرات مهارکننده های رشد حرارت کافی نبیند، موجب کاهش پروتئین قابل دسترس شده و در نتیجه کاهش رشد و ضریب تبدیل در حیوانات تک معده ای و نشخوارکنندگان جوان مشاهده خواهد شد.
دو فرضیه برای تعیین کیفیت کنجاله سویا شامل، اندازه گیری فعالیت اوره آز و قابلیت انحلال پروتئین هست. کارخانه های خوراک روش اوره آز را ترجیح می دهند زیرا آسان ، سریع و نسبتاً ارزان است. بطور غیر مستقیم فعالیت مهار کننده تریپسین با اندازه گیری فعالیت اوره آز مشخص می شود. آنزیم های موجود در سویا با حرارت تخریب می شوند.
یکی از محدودیت های روش سنجش اوره آز این است که نمی توان از این روش برای کنجاله های بیش از حد حرارت داده شده استفاده کرد اما قابلیت انحلال پروتئین در هر دو حالت کنجاله حرارت داده شده بالا و پایین قابل اندازه گیری است. در مطالعاتی مشاهده شد، با استفاده از کنجاله سویای بیش از حد فرآوری شده کاهش در افزایش وزن و ضریب تبدیل ایجاد می شود.
معمولاً کنجاله سویا بعنوان منبع پروتئینی مهم شناخته شده است. اما مقدار کربوهیدرات در سویاها نیز قابل توجه است. بعد از روغن گیری، مواد باقی مانده شامل پروتئین، خاکستر و کربوهیدرات خواهد بود. حدود ۴۲ درصد کربوهیدرات در طی حرارت دهی می شکنند. بعد از اینکه پوسته ها در طی فرآیند جدا می شود، کنجاله پوسته گیری شده حداکثر ۳/۵ درصد فیبر دارد و باقی مانده آن حدود ۳۸ تا ۴۰ درصد کربوهیدرات است. الیگوساکاریدها یا کمپلکس شکر، رافینوز و استاکیوز نیز وجود دارد.
جدول- ترکیبات شیمیایی محصولات سویا
محصول |
پروتئین (درصد) |
چربی (درصد) |
خاکستر (درصد) |
فیبر خام (درصد) |
دیواره سلولی (NDF ) (درصد) |
کربوهیدارت (درصد) |
دانه کامل |
۴۰ |
۲۱ |
۴.۹ |
۵.۳ |
– |
۳۴ |
ورقه/کنجاله |
۴۹-۴۷.۵ |
۱ |
۶ |
۳.۵ |
۱۲ |
۴۰ |
پوسته |
۸ |
۱ |
۴ |
۳۶ |
۶۵ |
۴.۳ |
![](https://www.nmfeed.com/wp-content/uploads/2023/09/یولاف.png)
بررسی یولاف بعنوان یکی از اجزای خوراک دام و طیور:
۳۰ درصد دانه یولاف از پوسته تشکیل شده است (فیبر)، همچنین دارای مقدار کافی پروتئین، کلسیم و فسفر نیز می باشد. یولاف دارای مقدار متعادلی اسیدهای آمینه ثابت است. در دانه های غلات معمولاً اگر مقدار پروتئین افزایش یابد کیفیت آن افت می کند. این مطلب در مورد یولاف اتفاق نمی افتد. در مقایسه کیفیت پروتئین بین غلات، یولاف رتبه اول و در رتبه های بعدی جو، ذرت و گندم قرار دارند. ترکیبات مغذی یولاف و تولیدات یولاف در جدول نشان داده شده است.
پوسته های یولاف بطور نسبی میزان انرژی و ارزش تغذیه ای پایینی دارند. بیشترین میزان پروتئین در نرمه های آن مشاهده شده است. متوسط پروتئین آن ۱۲ درصد بوده اما از ۱۱.۵ درصد تا ۲۴ درصد متغیر است. میزان لیزین، حدود ۳.۲ تا ۵.۲ درصد است. این نکات در زمان فرمول بندی جیره با یولاف باید در نظر باشد زیرا این فاکتورها تحت تاثیر کشت و فاکتور های محیطی مختلف خواهد بود.
جدول: ترکیبات شیمیایی یولاف
محصول |
تست وزن (کیلوگرم/۱۰۰ لیتر) |
پروتئین (درصد) |
چربی (درصد) |
خاکستر (درصد) |
فیبر خام (درصد) |
دیواره سلولی (NDF ) (درصد) |
NFE (درصد) |
دانه کامل |
۳۸.۵ |
۱۲.۱ |
۵.۱ |
۳.۴ |
۱۲.۱ |
۳۲ |
۶۱.۴ |
بلغور شده |
۵۲ |
۱۵.۸ |
۷.۲ |
۱.۹ |
۲.۸ |
۷ |
۶۶.۶ |
خصوصیات عمومی یولاف برای آسیاب کردن و استفاده در خوراک شامل موارد زیر است:
آزمون وزن : ۳۰ (کیلوگرم/۱۰۰ لیتر) (درجه ۱:۴۱ (کیلوگرم/۱۰۰ لیتر) )
حداکثر مواد خارجی : ۵ درصد
حداکثر دانه های شکسته : ۳ درصد
رنگ : زرد ملایم یا زرد نخودی، در واریته های مختلف، رنگ سفید یا زرد تیره یا قهوه ای نیز دیده می شود.
بو : نباید هیچگونه بوی کپک زدگی و ترشی داشته باشد.
کیفیت یولاف بستگی به میزان اکسیداسیون چربی دارد. مقدار چربی در پوسته بسیار کم است، بیشترین مقدار در دانه های خرد شده وجود داشته که بطور متوسط بین ۵ تا ۹ درصد می باشد. تقریباً ۹۵ درصد اسیدهای چرب شامل اسید پالمتیک، اولئیک و لینولئیک است. دانه کامل یولاف و یا فرم خرد شده آن را می توان در رطوبت ۱۰ درصد و در دمای نرمال بدون مشکل نگهداری کرد. با آسیاب دانه های یولاف، مقدار اسیدهای چرب آزاد در دمای نرمال افزایش یافته و میزان تخریب بسرعت در دمای ۳۰ درجه سانتیگراد تخریب می شود.
بررسی جو بعنوان یکی از اجزای خوراک دام و طیور:
جو غله خوراکی است که بعد از ذرت و سورگوم در رتبه سوم مصرف قرار دارد و حدود ۴ درصد از کل غلات خوراکی را تشکیل می دهد.کیفیت جو جهت مالت سازی و مصرف خوراکی با هم متفاوت است، بطوریکه میزان پروتئین در جو خوراکی از جو مالت سازی بیشتر است. جو حاوی ۹۵ درصد ارزش غذایی ذرت می باشد.
در جدول زیر ترکیب مواد مغذی جو نشان داده شده است. میزان نسبی پروتئین جو حدود ۸ تا ۱۳ درصد است اما لیزین و متیونین آن پایین است. ۵ تا ۷ درصد جو از پوسته و فیبر تشکیل شده و نشاسته تقریباً ۶۵ درصد از حجم هسته را به خود اختصاص داده است. بعلاوه هسته تقریباً دارای ۱ درصد قند ساده و ۲ درصد ساکارز است.
جدول – ترکیبات شیمیایی جو
محصول |
قند ها (درصد) |
پروتئین (درصد) |
چربی (درصد) |
خاکستر (درصد) |
فیبر خام (درصد) |
دیواره سلولی (NDF ) (درصد) |
سایرمواد (درصد) |
دانه جو |
۲-۳ |
۸-۱۳ |
۲-۳ |
۲-۲.۵ |
۵.۶ |
۲۸ |
۵-۶ |
خصوصیات عمومی جو برای آسیاب و استفاده در خوراک :
آزمون وزن : ۵۱.۵ کیلوگرم/۱۰۰ لیتر ( درجه ۱: ۶۱.۷ کیلوگرم/۱۰۰ لیتر)
حداکثر مواد خارجی : ۶ درصد
حداکثر غلات آسیب دیده : ۳ درصد
رنگ : زرد یا زرد طلایی، بدون خاکه اضافی
بو : عاری بوی کپک زدگی و یا ترش شدگی
غله سخت باید به گونه ای فرآوری شود تا حداکثر مواد مغذی آن در دسترس حیوان قرار گیرد. از انواع فرآوری به غلطک زدن و ورقه ای کردن با بخار می توان اشاره نمود. کیفیت جو به چگونگی انبار داری نیز بستگی دارد. انبارداری ضعیف و ورود حشرات، رشد قارچ ها و کپک ها، ترکیب تغذیه ای را تغییر می دهد.
پلت بایندر :
استفاده از بایندر به منظور افزایش کیفیت فیزیکی پلت در مواردی که جیره به خودی خود نمی تواند بدون بایندر به استانداردهای کیفی برسد توصیه شده است. مدارک کافی در بررسی راندمان بایندرهایی مثل بنتونیت و لیگنوسولفونات وجود دارد. در بعضی مواقع از رس بعنوان پلت بایندر استفاده می شود. این مواد اغلب ارزان بوده و به عنوان مواد پرکننده در جیره هایی که از نظر ارزش تغذیه ای غنی هستند و در تولید پلت های مکعبی استفاده می شوند.
لیگنوسولفونات بعنوان بایندر معمول در صنعت خوراک شناخته شده است. تحقیقات جدید در دانشگاه کانزاس نشان داده، افزودن ۱ درصد لیگنوسولفونات به پلت های جیره پایانی بوقلمون در دمای کاندیشنینگ ۲۸ درجه سانتیگراد و قطر منافذ دای ۴.۸ میلی متر و عمق ۵۰.۸ میلیمتر، نرمی پلت را ۸.۲ تا ۴.۹ درصد کاهش داده است. دکتر Pfost خصوصیات لغزندگی لیگنوسولفونات را تعیین کرد و ثابت نمود دمای کاندیشنینگ بر میزان عبور مواد حاوی لیگنوسولفونات موثر است. لیگنوسولفونات معمولاً دوبرابر اثرگذاری رس ها و تقریباً ۱۵ تا ۲۰ بار اثر گذاری بیشتری نسبت به گندم را دارد.
یاداور میشویم بایندر تنها موجب باند شدن و چسبیدن اجزای خوراکی به هم شده و تاثیری بر ارزش تغذیه ای خوراک ندارند.
سپاس از اینکه تا پایان این مطلب همراه ما بودید. چنانچه سوال، ابهام یا نقطه نظری در مورد این مطلب دارید میتوانید در بخش نظرات با ما درمیان گذارید.